Virus H5N1 là gì?

Virus H5N1, còn gọi là virus cúm gia cầm cao bệnh nguyên (Highly Pathogenic Avian Influenza – HPAI) loại A subtype H5N1, là một loại virus cúm thuộc họ Orthomyxoviridae. Đây là virus gây bệnh nghiêm trọng ở gia cầm và có khả năng lây sang người, động vật có vú, dẫn đến nguy cơ đại dịch cao. Từ năm 1997 đến nay, H5N1 đã gây ra nhiều vụ dịch lớn, với tỷ lệ tử vong ở người lên đến khoảng 50% theo dữ liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Đến năm 2025, virus này tiếp tục lan rộng, đặc biệt ở gia cầm, động vật hoang dã và một số trường hợp ở người, với các biến thể mới như clade 2.3.4.4b thích nghi tốt hơn với động vật có vú.

Xem thêm: Cúm gia cầm

1. Cấu trúc và đặc tính sinh học

Virus H5N1 là virus RNA sợi đơn âm, có vỏ bọc (enveloped virus) với hình cầu hoặc sợi, đường kính khoảng 80-120 nm. Cấu trúc chính bao gồm:

• Vỏ ngoài: Chứa glycoprotein hemagglutinin (HA – H5) và neuraminidase (NA – N1), giúp virus bám dính và giải phóng khỏi tế bào chủ.
• Lõi: Chứa 8 phân đoạn RNA mã hóa 11 protein, cho phép tái tổ hợp (reassortment) dễ dàng, dẫn đến các biến thể mới.
• Đặc tính: Virus ổn định ở nhiệt độ thấp nhưng dễ bị tiêu diệt bởi nhiệt độ cao (trên 70°C), xà phòng và chất khử trùng. Nó thích nghi tốt ở chim hoang dã (như vịt trời) mà không gây bệnh nặng, nhưng gây tử vong cao ở gia cầm nuôi.

Virus có khả năng đột biến cao, dẫn đến các clade khác nhau (ví dụ: clade 2.3.4.4b đang phổ biến năm 2025, lây lan sang bò sữa và động vật có vú).

2. Lịch sử và diễn biến dịch bệnh

• Khởi nguồn: Lần đầu tiên được xác định ở gà Scotland năm 1959, nhưng vụ dịch lớn đầu tiên ở người xảy ra năm 1997 tại Hong Kong, gây tử vong cho 6/18 ca nhiễm. Từ năm 2003, virus lan rộng từ châu Á sang châu Âu, châu Phi và châu Mỹ.
• Dịch bệnh lớn: Năm 2003-2009, hàng triệu gia cầm bị tiêu hủy; năm 2021-2023, dịch lan sang động vật hoang dã và động vật có vú (như hải cẩu, cáo). Đến năm 2025, tổng số ca nhiễm người là 972, với 468 tử vong (tỷ lệ tử vong ~48%).
• Diễn biến gần đây: Từ năm 2024-2025, H5N1 lan sang bò sữa ở Mỹ (hàng trăm đàn bị ảnh hưởng), và các trường hợp ở người tăng, chủ yếu do tiếp xúc với gia cầm nhiễm bệnh. Các biến thể như H5N5 cũng xuất hiện ở người.

3. Cách lây lan và truyền nhiễm

• Chủ yếu ở động vật: Lây qua phân, nước bọt, dịch tiết của chim nhiễm bệnh. Chim hoang dã là vật chủ tự nhiên, lan rộng qua di cư.
• Sang người: Chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với gia cầm bệnh (giết mổ, ăn thịt chưa nấu chín), hoặc môi trường ô nhiễm. Không lây dễ dàng từ người sang người, nhưng có nguy cơ nếu virus thích nghi (reassortment với virus cúm người). Năm 2025, có trường hợp lây sang lợn (mixing vessel), tăng rủi ro đại dịch.
• Sang động vật có vú: Lan rộng ở bò, mèo, hổ, báo (Ấn Độ), và động vật hoang dã như đại bàng (Mỹ).

4. Triệu chứng

• Ở gia cầm: Sưng đầu, tiêu chảy, tử vong nhanh (tỷ lệ 90-100% ở gà nuôi).
• Ở người: Từ nhẹ (sốt, ho) đến nặng (viêm phổi, suy hô hấp, sốc). Thường kèm triệu chứng tiêu hóa (buồn nôn, tiêu chảy) và viêm kết mạc. Thời gian ủ bệnh 2-5 ngày, tử vong cao nếu không điều trị sớm. Một số biến thể tấn công não (neurotropic).
• Ở động vật có vú: Suy hô hấp, tổn thương não ở hổ, báo; ở bò: giảm sữa, sốt.

5. Phòng ngừa và điều trị

• Phòng ngừa: Tiêm vắc-xin cho gia cầm; giám sát chim hoang dã; tránh tiếp xúc với gia cầm bệnh. Ở người: Vắc-xin cúm mùa có thể giảm rủi ro; các vắc-xin H5N1 cụ thể đang thử nghiệm (như từ Moderna, GSK). Khuyến cáo: Nấu chín thịt, sữa tiệt trùng.
• Điều trị: Thuốc kháng virus như oseltamivir (Tamiflu) hiệu quả nếu dùng sớm, nhưng có kháng thuốc. Không có thuốc đặc trị, chủ yếu hỗ trợ hô hấp.
• Rủi ro đại dịch: Hiện tại rủi ro thấp với công chúng, nhưng cao với người tiếp xúc gia cầm. WHO cảnh báo mức 3 (panzootic ở động vật).

6. Các vụ dịch nổi bật năm 2025

Năm 2025 chứng kiến sự gia tăng dịch ở nhiều quốc gia:

• Mỹ: Hàng trăm vụ ở gia cầm và động vật hoang dã; ca nhiễm người thứ 71 (H5N5 ở Washington, tấn công não). USDA báo cáo H5N1 ở bò, mèo hoang, đại bàng.
• Cambodia: Ca tử vong đầu tiên năm 2025 (nam 28 tuổi ăn gà nhiễm bệnh).
• Ấn Độ: H5N1 ở hổ, báo; lây sang mèo.
• Châu Á: Tăng vụ ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Philippines (H5N1, H5N6, H5N9 ở chim hoang).
• Toàn cầu: 954 vụ dịch ở 38 quốc gia từ tháng 9/2025. EFSA báo cáo 99.7% vụ ở gia cầm là H5N1.

Dưới đây là bản đồ minh họa các vụ dịch H5N1 đầu năm 2025 (dữ liệu tham khảo):

Virus H5N1 đang thích nghi nhanh, đòi hỏi giám sát chặt chẽ để tránh đại dịch. Nếu cần thông tin cụ thể hơn, hãy cho biết!