Bong gân là gì?

Bong gân (hay còn gọi là sprain trong tiếng Anh) là một loại chấn thương phổ biến xảy ra khi dây chằng (các dải mô sợi chắc chắn nối các xương lại với nhau tại khớp) bị căng quá mức, giãn hoặc rách một phần/hoàn toàn. Điều này dẫn đến đau, sưng và giảm khả năng vận động của khớp. Bong gân khác với căng cơ (strain), vì căng cơ ảnh hưởng đến cơ hoặc gân (kết nối cơ với xương), trong khi bong gân chỉ liên quan đến dây chằng.

Xem thêm: Cơ bắp chân bị cứng

Bong gân là gì?

Bong gân thường xảy ra đột ngột do vận động mạnh, sai tư thế, và có thể gặp ở bất kỳ khớp nào, nhưng phổ biến nhất là:

• Cổ chân (mắt cá chân) – thường do xoay chân khi đi trên mặt đất gồ ghề hoặc chơi thể thao.
• Cổ tay, đầu gối, ngón tay.

Nguyên nhân gây bong gân

• Ngã hoặc chấn thương đột ngột (té ngã, va chạm).
• Xoay, vặn khớp quá mạnh hoặc quá xa giới hạn bình thường (ví dụ: chạy bộ, chơi bóng đá, tennis, bóng chuyền).
• Vận động mạnh đột ngột khi chưa khởi động, hoặc lặp lại động tác quá mức.
• Yếu tố nguy cơ: Mang giày không phù hợp, mặt đất trơn trượt, béo phì, tiền sử chấn thương cũ (dễ tái phát), hoặc chơi thể thao mà không bảo hộ.

Triệu chứng thường gặp

Triệu chứng xuất hiện ngay hoặc sau vài giờ, tùy mức độ:

• Đau nhói hoặc âm ỉ tại khớp, tăng khi cử động hoặc chịu lực.
• Sưng nề (phù) quanh khớp.
• Bầm tím (chảy máu dưới da) – thường xuất hiện sau 1-2 ngày.
• Giảm hoặc mất khả năng vận động khớp (khó đi lại, cầm nắm).
• Cảm giác lỏng lẻo hoặc không vững khớp (đặc biệt ở mức nặng).
• Có thể nghe tiếng “rắc” lúc chấn thương (nếu rách nặng).

Phân độ bong gân (theo mức độ nghiêm trọng)

Cách điều trị và sơ cứu ban đầu

Phương pháp RICE (hoặc PRICE) là cách sơ cứu chuẩn trong 48-72 giờ đầu:

• Rest (Nghỉ ngơi): Tránh vận động khớp bị thương.
• Ice (Chườm lạnh): Chườm đá 15-20 phút/lần, cách 2-3 giờ (dùng khăn bọc đá để tránh bỏng lạnh).
• Compression (Băng ép): Dùng băng thun băng nhẹ để giảm sưng (không băng quá chặt).
• Elevation (Nâng cao): Nâng chi bị thương cao hơn tim để giảm phù.

Sau giai đoạn cấp (sau 72 giờ):

• Chườm ấm, massage nhẹ, tập vật lý trị liệu để phục hồi tầm vận động.
• Dùng thuốc giảm đau, chống viêm (paracetamol, ibuprofen – theo chỉ định bác sĩ).
• Nếu nặng: Nẹp cố định, bó bột, hoặc phẫu thuật tái tạo dây chằng (hiếm gặp ở độ 1-2).

Khi nào cần đi khám bác sĩ ngay?

• Đau dữ dội, không chịu lực được.
• Sưng to, bầm tím lan rộng.
• Nghe tiếng “rắc” lớn hoặc cảm giác khớp lệch.
• Có tê, mất cảm giác, hoặc nghi ngờ gãy xương kèm theo.
• Triệu chứng không giảm sau 48 giờ.

Phòng ngừa bong gân

• Khởi động kỹ trước khi vận động.
• Mang giày phù hợp, tập luyện đúng kỹ thuật.
• Tăng cường sức mạnh cơ quanh khớp (đặc biệt cổ chân, đầu gối).
• Tránh chơi thể thao trên mặt đất trơn hoặc không bằng phẳng.

Bong gân thường tự khỏi nếu điều trị đúng cách, nhưng nếu tái phát nhiều lần hoặc không chữa triệt để có thể dẫn đến đau mạn tính, viêm khớp, mất vững khớp lâu dài.