Phân tích bệnh chân tay miệng do virus

Bệnh tay chân miệng (Hand, Foot, and Mouth Disease – HFMD) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính phổ biến, đặc biệt ở trẻ em dưới 5 tuổi, nhưng cũng có thể xảy ra ở người lớn. Bệnh thường bùng phát theo mùa (thường từ tháng 3-5 và 8-12 ở Việt Nam), với tốc độ lây lan nhanh chóng nếu không kiểm soát. Dưới đây là phân tích chi tiết dựa trên nguyên nhân, triệu chứng, cơ chế lây lan và các biện pháp khắc phục.

Xem thêm: Lợi ích của quả chuối

Phân tích bệnh chân tay miệng do virus

1. Nguyên nhân gây bệnh

Bệnh chủ yếu do nhóm virus đường ruột thuộc họ Enterovirus gây ra. Các tác nhân chính bao gồm:

• Coxsackievirus A16 (CVA16): Nguyên nhân phổ biến nhất, thường gây triệu chứng nhẹ và tự khỏi sau 7-10 ngày mà không để lại biến chứng nghiêm trọng.
• Enterovirus 71 (EV71): Nguy hiểm hơn, có thể dẫn đến biến chứng nặng như viêm màng não, suy hô hấp, viêm cơ tim hoặc thậm chí tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
• Các loại khác: Coxsackievirus A6 (CVA6) gây tổn thương da nghiêm trọng hơn (có thể dẫn đến bong móng tay/chân); Coxsackievirus A4-A10, B1-B5, hoặc Echovirus 9. Những loại này ít phổ biến hơn nhưng vẫn góp phần vào các đợt dịch.

Virus tồn tại trong nước bọt, dịch mũi, phân, và chất dịch từ bọng nước của người bệnh. Chúng có khả năng sống sót ngoài môi trường từ vài giờ đến vài ngày, tùy điều kiện (nhiệt độ, độ ẩm). Thời gian ủ bệnh thường 3-7 ngày, và người bệnh có thể lây lan virus từ 1-2 tuần trước khi có triệu chứng đến vài tuần sau khi khỏi.

2. Triệu chứng và diễn tiến bệnh

Bệnh thường khởi phát đột ngột và tiến triển qua các giai đoạn:

• Giai đoạn ủ bệnh (3-7 ngày): Không có triệu chứng rõ rệt.
• Giai đoạn khởi phát (1-2 ngày đầu): Sốt nhẹ đến cao (38-39°C), mệt mỏi, chán ăn, đau họng, buồn nôn, tiêu chảy nhẹ.
• Giai đoạn toàn phát (3-10 ngày): Đặc trưng bởi các tổn thương da và niêm mạc:
  • Nổi bọng nước (phỏng nước) đường kính 2-10mm ở lòng bàn tay, bàn chân, miệng, mông, hoặc vùng sinh dục. Bọng nước ban đầu trong, sau đục, dễ vỡ thành loét đau.
  • Loét miệng gây khó ăn uống, chảy nước dãi.
  • Ở người lớn, triệu chứng có thể nhẹ hơn nhưng vẫn đau đầu, cứng gáy nếu nặng.
• Giai đoạn hồi phục: Triệu chứng giảm dần, bọng nước khô, bong vảy, không để sẹo trừ khi bội nhiễm.

Biến chứng nặng (thường do EV71): Run chi, giật mình, sốt cao liên tục, thở nhanh, co giật, hôn mê. Tỷ lệ tử vong khoảng 0.5-1% ở trẻ em nếu không điều trị kịp thời.

3. Cơ chế lây lan

Virus lây chủ yếu qua đường tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp:

• Tiếp xúc trực tiếp: Ôm hôn, bắt tay, hoặc tiếp xúc với dịch tiết (nước bọt, phân) của người bệnh.
• Giọt bắn: Hít phải khi người bệnh ho, hắt hơi.
• Gián tiếp: Chạm vào bề mặt nhiễm virus (đồ chơi, tay nắm cửa), sau đó đưa tay lên miệng/mũi.
• Đường phân-miệng: Phổ biến ở trẻ em do vệ sinh kém.

Bệnh dễ bùng phát ở nơi đông đúc như nhà trẻ, trường học. Người lớn có thể là nguồn lây ngầm nếu nhiễm mà không triệu chứng.

Cách khắc phục (Điều trị và phòng ngừa)

Hiện chưa có vaccine hoặc thuốc đặc trị virus tay chân miệng ở Việt Nam (một số vaccine chống EV71 đang được nghiên cứu ở một số quốc gia). Điều trị chủ yếu hỗ trợ triệu chứng và phòng ngừa lây lan.

a. Điều trị tại nhà (cho trường hợp nhẹ):

• Giảm triệu chứng: Sử dụng paracetamol (liều theo cân nặng) để hạ sốt, giảm đau. Tránh aspirin ở trẻ em.
• Chăm sóc da/miệng: Rửa miệng bằng nước muối sinh lý, bôi gel giảm đau miệng (như Kamistad). Giữ da sạch, tránh vỡ bọng nước để ngừa bội nhiễm vi khuẩn.
• Dinh dưỡng: Ăn thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt (cháo, sữa, trái cây nghiền). Uống nhiều nước để tránh mất nước.
• Nghỉ ngơi: Cách ly người bệnh ít nhất 10 ngày từ khi khởi phát.
• Theo dõi: Nếu sốt cao >39°C, co giật, khó thở, cần nhập viện ngay.

b. Điều trị tại bệnh viện (trường hợp nặng):

• Hỗ trợ hô hấp, truyền dịch, kháng sinh nếu bội nhiễm. Sử dụng globulin miễn dịch (IVIG) cho biến chứng thần kinh do EV71.

c. Phòng ngừa:

• Vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt sau khi thay tã hoặc tiếp xúc trẻ em.
• Môi trường: Khử trùng đồ chơi, bề mặt bằng dung dịch cloramin B hoặc xà phòng.
• Tránh tiếp xúc: Không cho trẻ bệnh đến trường, tránh đám đông trong mùa dịch.
• Dinh dưỡng và miễn dịch: Tăng cường sức đề kháng bằng chế độ ăn cân bằng, tiêm chủng đầy đủ (dù chưa có vaccine cụ thể cho HFMD).

Tóm lại, bệnh tay chân miệng do virus là bệnh tự giới hạn ở hầu hết trường hợp, nhưng cần theo dõi chặt chẽ để tránh biến chứng. Nếu nghi ngờ, nên tham khảo bác sĩ sớm, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Thông tin trên dựa trên hướng dẫn y tế chung; không thay thế tư vấn chuyên môn.