Phân tích nguyên nhân tạo thành đờm
Đờm (hay còn gọi là đàm, chất nhầy đặc trong đường hô hấp) là sản phẩm của cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể. Cơ thể luôn sản xuất chất nhầy (mucus) khoảng 1–1.5 lít/ngày từ các tuyến nhầy ở niêm mạc mũi, xoang, họng, khí quản, phế quản và phế nang. Chất nhầy bình thường rất mỏng, trong suốt, giúp:
Xem thêm: Bàn chân tay bị chai
- Giữ ẩm cho niêm mạc đường hô hấp.
- Bẫy bụi bẩn, vi khuẩn, virus, chất kích ứng khi hít thở.
- Sau đó được lông chuyển (cilia) đẩy lên họng hoặc xuống dạ dày (nuốt vô thức) mà không gây khó chịu.
Khi có yếu tố kích thích hoặc bệnh lý, cơ thể tăng tiết chất nhầy để bảo vệ, đồng thời chất nhầy trở nên đặc hơn, dính hơn (do lẫn bạch cầu, tế bào chết, vi khuẩn) → hình thành đờm → cảm giác vướng víu, cần khạc hoặc ho ra.
Cơ chế sinh lý chính tạo thành đờm
- Viêm niêm mạc đường hô hấp → kích thích tuyến nhầy tăng sản xuất.
- Tăng số lượng và kích thước tuyến nhầy (hyperplasia/hypersecretion) ở người hút thuốc, COPD.
- Giảm hoạt động lông chuyển → chất nhầy không được đẩy đi → ứ đọng và đặc lại.
- Chảy mũi sau (postnasal drip) → dịch từ mũi/xoang chảy xuống họng → tích tụ thành đờm.
- Kích ứng trực tiếp (khói, bụi, axit dạ dày) → phản xạ tăng tiết nhầy.
Các nguyên nhân phổ biến gây tăng tiết đờm (phân loại theo nhóm)
| Nhóm nguyên nhân | Nguyên nhân cụ thể phổ biến | Đặc điểm đờm thường gặp | Ghi chú phổ biến ở Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Nhiễm trùng đường hô hấp | Cảm lạnh, cúm, viêm họng, viêm xoang, viêm phế quản cấp/mạn, viêm phổi, lao phổi | Đờm vàng/xanh (vi khuẩn), trắng đục (virus) | Rất thường gặp, đặc biệt mùa lạnh, ô nhiễm |
| Dị ứng & kích ứng | Viêm mũi dị ứng, hen suyễn, phấn hoa, bụi nhà, lông thú, khói bụi, ô nhiễm không khí | Đờm trong suốt hoặc trắng, dai dẳng | Phổ biến ở thành phố lớn như TP.HCM |
| Bệnh mạn tính đường hô hấp | COPD (bệnh phổi tắc nghẽn mạn), giãn phế quản, xơ nang, viêm phế quản mạn | Đờm đặc, nhiều, kéo dài, có thể lẫn máu | Thường ở người hút thuốc lâu năm |
| Trào ngược dạ dày-thực quản (GERD) | Axit dạ dày trào ngược lên họng/thực quản | Đờm trắng đục, vướng họng, thường buổi sáng | Hay gặp ở người lớn, ăn khuya, béo phì |
| Yếu tố môi trường & lối sống | Không khí khô (máy lạnh), uống ít nước, uống nhiều cà phê/rượu, hút thuốc/thuốc lào | Đờm đặc, dính, cảm giác khô họng | Rất phổ biến ở văn phòng, dùng điều hòa |
| Nguyên nhân khác | Uống ít nước, lệch vách ngăn mũi, polyp mũi, tác dụng phụ thuốc, ung thư vòm họng/phổi (hiếm) | Đờm kéo dài, có thể lẫn máu, không đáp ứng điều trị thông thường | Cần khám nếu kéo dài > 3–4 tuần |
Tóm tắt nhanh
- Bình thường → chất nhầy mỏng, vô hình.
- Khi bị kích thích/bệnh → tăng tiết + đặc lại → đờm hình thành để bẫy và thải tác nhân gây hại.
- Nguyên nhân hàng đầu ở người Việt: Nhiễm trùng hô hấp mùa lạnh, hút thuốc, dị ứng bụi/khói, viêm xoang mạn, trào ngược dạ dày, không khí khô từ điều hòa.
Nếu đờm kéo dài > 2–3 tuần, thay đổi màu (xanh/vàng đậm, có máu), kèm khó thở, sốt, sụt cân, hoặc không cải thiện khi thay đổi lối sống → nên khám Tai Mũi Họng hoặc Hô hấp để loại trừ bệnh lý nghiêm trọng (viêm xoang mạn, COPD, lao, ung thư…). Uống nhiều nước, tránh khói bụi, bỏ thuốc lá là cách đơn giản nhất giúp giảm đờm hàng ngày.